गणेश लम्साल
तँपाईहरु सरकारले थप के सुविधा दिईयोस भन्ने चाहनुहुन्छ ? “सर हामीलाई झोला पुग्यो ,वरु हरेक वर्ष छाता र टर्चलाईट चाँहि दिएहुन्थ्यो नि , रातविरात पानी झरी नभनि हिँडनुपर्छ ,, दादरवैरिया उपस्वास्थ्य चौकिमा भेटिनुुुुभएका स्वास्थ्यस्वयंसेविका दयावती सरदार र घेपो राजवंशीले भन्नुभयो । उहाँहरुले प्राय कार्यक्रममा जाँदा झोला पाउनेगरेकोले अव झोला आवश्यक नभएको वताउनुभयो ।दयावती र घेपो दुवैजना गएको २० वर्ष अगाडिदेखि आफनो समुदायमा स्वास्थ्यस्वयंसेविकाको रुपमा सहयोग गरिरहनुभएको छ । चार कक्षा मात्र पढनुभएकी दयावती दादरवैरिया १ रंंगपुरवैरिया र ९ कक्षा पढनुभएकी घेपो दादरवैरिया ८ वजरंगवलीटोलका वासिन्दा हुनुहुन्छ । पहिले सजिलो होला भनेर गर्न थालेको भएपनि स्वास्थ्यस्वयंसेविकाको काम निक्कै गाह्रो भएको दुवै जनाको अनुभव छ । वीना पारिश्रमीक स्वयंसेविका भएर परेकोवेला दिनरात घामपानी र घरको कामसमेत नभनी गाउँमा आधारभुत स्वास्थ्य सेवावाट वन्चित भएका गाउँलेहरुकालागि खटिरहनुपर्छ । गाविसले दिने मासिक २ सय भत्ता र वेलावेला तालिमहुँदा पाउने भत्तावाहेक सरकारले स्वयंसेविकाहरुको लागि कुनै पारिश्रमीकको व्यावस्था गरेको छैन । तर पनि उहाँहरु दुवैले हातगोडालागुन्जेल समाजमा स्वयंसेविका नै भएर सेवा गरिरहने अठोट गर्नुभएको छ । किन त ? घेघो र दयावती दुवैजना भन्नुहुन्छ भन्नुहुन्छ, ‘समुदायमा राम्रो काम गर्नुपर्छ भनेर धेरैलाई वुझाएर उदाहरण वन्न ।’ सरकारले ग्रामीण क्षेत्रमा रहेका महिलाहरुलाई स्वास्थ्यचौकिसम्म ल्याएर उपचार गराउने वानी वसाल्न र मातृशिशु सुरक्षा दिदै मृत्युदर कम गर्न २०४६ सालदेखि यो कार्यक्रम संचालनमा ल्याएको हो । यो कार्यक्रम अन्र्तगत हरेक नगरपालीका र गाविसका सवै वडामा एकजना स्वास्थ्यस्वयंसेविका परिचालन हुदै आएका छन । स्वास्थ्यस्वयंसेविकाहरु गाउँमा स्वास्थ्य सम्वन्धि सुचनादिने खम्वाहरु नै हुन, दादरवैरिया उपस्वास्थ्य चौकिका अहेव सुरेन्द्र प्रसाद शाहले वताउनुभयो । उहाँले गाविसका सवै वडाहरुमा स्वयंसेविका परिचालन हुनथालेपछि स्वास्थ्यकेन्द्रमा विरामी आउने र गाउँलेमा स्वास्थ्य सम्वन्धि चेतना पनि वढेको वताउनुभयो । सरकारले गर्भवती महिला र शिशुको मृत्युदर कम गर्नका लागि स्वास्थ्य केन्द्रसम्म ल्याएर सेवा लिने वानी वसाल्न महिला स्वयंसेविका परिचालन गरेको थियो । तर हाल आएर उनीहरुको काम प्रभावकारी हुन थालेपछि र सञ्जालपनि भरपर्दो भएपछि परिवार नियोजन , झाडा पखाला , खोप , पोषण , सरुवा रोेगको रोगथाम , प्रजनन स्वास्थ्य , क्षयरोग , वालरोग र नवजात शिशु सुरक्षा लगायतका स्वास्थ्यसेवाहरुको परामर्श र प्रदानकालागि पनि स्वास्थ्य स्वयंसेविकालाई नै परिचालन गर्न थालेको छ । कार्यक्रम वढेसँगै हरेका गाविसका स्वास्थ्यसेविकाहरुको व्यस्ततापनि वढन थालेको छ । पहिले कार्यक्रम ल्याएर पैसा खाने भनेर आरोप लगाउनेहरु पनि आजकल उनीहरुलाई सम्मान गर्न थालेका छन । घेपो र दयावतीले पैसा कमाउन नपाईने स्वयंसेवामा लागेको भएपनि आफुहरुलाई गर्व स्वास्थ्य सेविका हुनपाएकोमा गर्व लागेको वताउनुभयो । भन्नुभयो – कहिलेकाहिँ त छोडिदिउँ जस्तो पनि लाग्छ तर समुदायले सम्मान गर्न थालेकोले जिम्मेवारीले झस्काउँछ ।’ उहाँहरुका अनुसार गाउँलेहरुले सुरक्षित मातृत्वकालागि आकस्मिक कोष वनाउन र स्वास्थ्य परामर्श माग्न आउनेक्रम वढकोले आफुहरुलाई जिम्मेवारीवोध भएको घेघो र दयावतीले वताउनुभयो । उहाँहरुको भनाईअनुसार, पैसाको अभावले उपचार नपाएकाहरुलाई आफुहरुकै पहलमा अस्पतालसम्म पुरयाएर उपचार गराउन सफल भएकोमा दुवैलाई समुदायकालागि केहि गरेको जस्तो त लागेको छ तर सरकारी सेवामा अ झै सेविकाहरुलाई उपेक्षा भएको च ाँ ही उहाँहरुलाई चित्त वुझेको छैन । मोरंग दर्वेशाकी सेविका सरस्वती कर्मकारले पनि आफुहरुले सवैलाई निशुल्क परामर्श सेवा दिनेगरेको भएपनि आफुहरुको उपचार गर्दा चाँहि पैसा तिर्नुपर्ने भन्दै सरकारले आफुहरुलाई सेविका हैन , नोकर वनाएको गुनासो गर्नुभयो । उहाँ अरुल ाइ निःशु ल्क स्वस्थ्य सेवादिने सेविकाहरुले पनि सवै उपचार अस्पतालहरुकामा निःशुल्क पाउनुपर्नेमा जोड दिनुहुन्छ । त र जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय मोरङका वरिष्ठ ज नस्वास्थ्य अ िधक ृत नवराज सुव्वा चाँही सरकारले नै नीति नल्याएकोले निशुल्क स्वास्थ्य सेवा नपाएको वताउनुहुन्छ । स्वास्थ्यस्वयंसेविकाहरु समाजका सुचना प्रवाहक पनि हुन । स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरुलाई गाउँको सानो डाक्टर नै मानेहुन्छ , अहेव शाह वताउनुहुन्छ । खासगरि शिशु र वाल स्वास्थ्य तथा गर्भणी महिलाहरुको उपचारकालागि उनीहरु विशेष सहयोगी वन्दै आएका छन । साधारण पढलेखा गरेका ग्रामीण महिलाहरुले समुदायमा घुमेर वच्चाको श्वासप्रश्वासको रेकर्ड जाँच्नु , उपलव्ध गराएको औषधि ख्वाउनु , स्वास्थ्यसेवा सम्वन्धि सुचना समुदायमा प्रवाहगर्नु र परामर्शदिनु सानोतिनो उपलव्धि हैन । सरकारले स्वास्थ्यसेविकाहरुलाई थप सुविधा र सम्मान दिएर उनीहरुको हौसला वढाउन पनि आवश्यक छ । हुन पनि महिला स्वास्थ्य सेविकाहरु नवजात शिशु स्याहार र मातृ सुरक्षा कार्यक्रमका खम्वा नै हुन । उनीहरुले समुदाय स्तरमा व्यवहार परिवर्तन गराउन र सरोकारवाला संस्थाहरुसँग समन्वय गर्न पनि निक्कै सघाउ पुयाईरहेका हुन्छन ।
तँपाईहरु सरकारले थप के सुविधा दिईयोस भन्ने चाहनुहुन्छ ? “सर हामीलाई झोला पुग्यो ,वरु हरेक वर्ष छाता र टर्चलाईट चाँहि दिएहुन्थ्यो नि , रातविरात पानी झरी नभनि हिँडनुपर्छ ,, दादरवैरिया उपस्वास्थ्य चौकिमा भेटिनुुुुभएका स्वास्थ्यस्वयंसेविका दयावती सरदार र घेपो राजवंशीले भन्नुभयो । उहाँहरुले प्राय कार्यक्रममा जाँदा झोला पाउनेगरेकोले अव झोला आवश्यक नभएको वताउनुभयो ।दयावती र घेपो दुवैजना गएको २० वर्ष अगाडिदेखि आफनो समुदायमा स्वास्थ्यस्वयंसेविकाको रुपमा सहयोग गरिरहनुभएको छ । चार कक्षा मात्र पढनुभएकी दयावती दादरवैरिया १ रंंगपुरवैरिया र ९ कक्षा पढनुभएकी घेपो दादरवैरिया ८ वजरंगवलीटोलका वासिन्दा हुनुहुन्छ । पहिले सजिलो होला भनेर गर्न थालेको भएपनि स्वास्थ्यस्वयंसेविकाको काम निक्कै गाह्रो भएको दुवै जनाको अनुभव छ । वीना पारिश्रमीक स्वयंसेविका भएर परेकोवेला दिनरात घामपानी र घरको कामसमेत नभनी गाउँमा आधारभुत स्वास्थ्य सेवावाट वन्चित भएका गाउँलेहरुकालागि खटिरहनुपर्छ । गाविसले दिने मासिक २ सय भत्ता र वेलावेला तालिमहुँदा पाउने भत्तावाहेक सरकारले स्वयंसेविकाहरुको लागि कुनै पारिश्रमीकको व्यावस्था गरेको छैन । तर पनि उहाँहरु दुवैले हातगोडालागुन्जेल समाजमा स्वयंसेविका नै भएर सेवा गरिरहने अठोट गर्नुभएको छ । किन त ? घेघो र दयावती दुवैजना भन्नुहुन्छ भन्नुहुन्छ, ‘समुदायमा राम्रो काम गर्नुपर्छ भनेर धेरैलाई वुझाएर उदाहरण वन्न ।’ सरकारले ग्रामीण क्षेत्रमा रहेका महिलाहरुलाई स्वास्थ्यचौकिसम्म ल्याएर उपचार गराउने वानी वसाल्न र मातृशिशु सुरक्षा दिदै मृत्युदर कम गर्न २०४६ सालदेखि यो कार्यक्रम संचालनमा ल्याएको हो । यो कार्यक्रम अन्र्तगत हरेक नगरपालीका र गाविसका सवै वडामा एकजना स्वास्थ्यस्वयंसेविका परिचालन हुदै आएका छन । स्वास्थ्यस्वयंसेविकाहरु गाउँमा स्वास्थ्य सम्वन्धि सुचनादिने खम्वाहरु नै हुन, दादरवैरिया उपस्वास्थ्य चौकिका अहेव सुरेन्द्र प्रसाद शाहले वताउनुभयो । उहाँले गाविसका सवै वडाहरुमा स्वयंसेविका परिचालन हुनथालेपछि स्वास्थ्यकेन्द्रमा विरामी आउने र गाउँलेमा स्वास्थ्य सम्वन्धि चेतना पनि वढेको वताउनुभयो । सरकारले गर्भवती महिला र शिशुको मृत्युदर कम गर्नका लागि स्वास्थ्य केन्द्रसम्म ल्याएर सेवा लिने वानी वसाल्न महिला स्वयंसेविका परिचालन गरेको थियो । तर हाल आएर उनीहरुको काम प्रभावकारी हुन थालेपछि र सञ्जालपनि भरपर्दो भएपछि परिवार नियोजन , झाडा पखाला , खोप , पोषण , सरुवा रोेगको रोगथाम , प्रजनन स्वास्थ्य , क्षयरोग , वालरोग र नवजात शिशु सुरक्षा लगायतका स्वास्थ्यसेवाहरुको परामर्श र प्रदानकालागि पनि स्वास्थ्य स्वयंसेविकालाई नै परिचालन गर्न थालेको छ । कार्यक्रम वढेसँगै हरेका गाविसका स्वास्थ्यसेविकाहरुको व्यस्ततापनि वढन थालेको छ । पहिले कार्यक्रम ल्याएर पैसा खाने भनेर आरोप लगाउनेहरु पनि आजकल उनीहरुलाई सम्मान गर्न थालेका छन । घेपो र दयावतीले पैसा कमाउन नपाईने स्वयंसेवामा लागेको भएपनि आफुहरुलाई गर्व स्वास्थ्य सेविका हुनपाएकोमा गर्व लागेको वताउनुभयो । भन्नुभयो – कहिलेकाहिँ त छोडिदिउँ जस्तो पनि लाग्छ तर समुदायले सम्मान गर्न थालेकोले जिम्मेवारीले झस्काउँछ ।’ उहाँहरुका अनुसार गाउँलेहरुले सुरक्षित मातृत्वकालागि आकस्मिक कोष वनाउन र स्वास्थ्य परामर्श माग्न आउनेक्रम वढकोले आफुहरुलाई जिम्मेवारीवोध भएको घेघो र दयावतीले वताउनुभयो । उहाँहरुको भनाईअनुसार, पैसाको अभावले उपचार नपाएकाहरुलाई आफुहरुकै पहलमा अस्पतालसम्म पुरयाएर उपचार गराउन सफल भएकोमा दुवैलाई समुदायकालागि केहि गरेको जस्तो त लागेको छ तर सरकारी सेवामा अ झै सेविकाहरुलाई उपेक्षा भएको च ाँ ही उहाँहरुलाई चित्त वुझेको छैन । मोरंग दर्वेशाकी सेविका सरस्वती कर्मकारले पनि आफुहरुले सवैलाई निशुल्क परामर्श सेवा दिनेगरेको भएपनि आफुहरुको उपचार गर्दा चाँहि पैसा तिर्नुपर्ने भन्दै सरकारले आफुहरुलाई सेविका हैन , नोकर वनाएको गुनासो गर्नुभयो । उहाँ अरुल ाइ निःशु ल्क स्वस्थ्य सेवादिने सेविकाहरुले पनि सवै उपचार अस्पतालहरुकामा निःशुल्क पाउनुपर्नेमा जोड दिनुहुन्छ । त र जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय मोरङका वरिष्ठ ज नस्वास्थ्य अ िधक ृत नवराज सुव्वा चाँही सरकारले नै नीति नल्याएकोले निशुल्क स्वास्थ्य सेवा नपाएको वताउनुहुन्छ । स्वास्थ्यस्वयंसेविकाहरु समाजका सुचना प्रवाहक पनि हुन । स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरुलाई गाउँको सानो डाक्टर नै मानेहुन्छ , अहेव शाह वताउनुहुन्छ । खासगरि शिशु र वाल स्वास्थ्य तथा गर्भणी महिलाहरुको उपचारकालागि उनीहरु विशेष सहयोगी वन्दै आएका छन । साधारण पढलेखा गरेका ग्रामीण महिलाहरुले समुदायमा घुमेर वच्चाको श्वासप्रश्वासको रेकर्ड जाँच्नु , उपलव्ध गराएको औषधि ख्वाउनु , स्वास्थ्यसेवा सम्वन्धि सुचना समुदायमा प्रवाहगर्नु र परामर्शदिनु सानोतिनो उपलव्धि हैन । सरकारले स्वास्थ्यसेविकाहरुलाई थप सुविधा र सम्मान दिएर उनीहरुको हौसला वढाउन पनि आवश्यक छ । हुन पनि महिला स्वास्थ्य सेविकाहरु नवजात शिशु स्याहार र मातृ सुरक्षा कार्यक्रमका खम्वा नै हुन । उनीहरुले समुदाय स्तरमा व्यवहार परिवर्तन गराउन र सरोकारवाला संस्थाहरुसँग समन्वय गर्न पनि निक्कै सघाउ पुयाईरहेका हुन्छन ।
0 comments:
Post a Comment