विष्णु सुब्बा
‘संविधान’, ‘संघीय’ जस्ता राजनीतिका चलनचल्ती शब्दहरु मानिसको नामसँग जोडिन थालेका छन् । समय अनुसार अहिले पुरोहितको होइन, आफूले चाहेका नाम जुराउने चलन बढ्दै गएको छ । बच्चाको नाम राख्ने चलनमा आएका यस्तो परिवर्तनले नेपाली पुराना प्रचलित नामहरु हराउँदो अवस्थामा छन् ।
पेशाले पत्रकारिता गरी आएका झापा, दमक-११ का कमन देवानले छोरीको न्वारानमा नाम जुराए ‘संघीय’ । ‘५ वर्षकी भइसकी, पत्रकार देवान भन्छन्, ‘समय परिस्थिति अनुकूल त्यही थियो, नाम त्यही जुर्यो ।’ उनले परम्परागत चलनलाई सामाजिक अवस्था सुहाउँदो नाममा परिवर्तन गरिएको बताए । तर प्रचलित पुराना नाम राख्ने संस्कार भने हराउँदै गएकोमा अब भित्री चिन्ता भने कायम छ । ‘हाम्रो संस्कृति, संस्कारलाई लोप हुन दिनु हुँदैन’, उनको विचार थियो ।
सभ्यताको विकाससँगै मानिसले जाति, संस्कारपिच्छे उसलाई उच्चारण गर्ने नामको चलन आएको मानिन्छ । जन्मेपछि छोरा र छोरी छुट्टिनेगरी नाम राख्ने पारिवारिक चलन अहिले रुपान्तरित हुँदै जान थालेको पाइन्छ । हर्कबहादुर, चन्द्रकुमारी लगायतका पुराना त्यस्ता नामहरु कसैले मुलुकको माटो, परिस्थितिसँग मेल खाने रोज्छन् त कतिपयले पश्चिमा नामहरु जुराउँछन् ।
झापा, तोपगाछी-५ का दुरेन राई पश्चिमा नामहरु राख्ने चलनलाई राम्रो मान्दैनन् । छोराको नाम ‘संविधान’ जुराएका उनले आफ्नो माटो र पहिचानलाई आत्मसात गर्न नाम राखेको बताए । भन्छन्, ‘मेरो छोराले मुलुकको एजेण्डा बोकेको छ ।’ उनी नाम अनुसार उसको भविष्यको जीवनलाई प्रोत्साहन दिने अनुकूलका नामहरु जुराउन सक्नुपर्ने बताउँछन् । ‘नामले समेत उसको पहिचान दिन्छ’, आफ्नो अनुभव पोख्दै दुरेन भन्छन्, ‘आफ्नो संस्कृति भूल्नु हुन्न, आफ्नो पहिचान बिर्सनु हुँदैन ।’
परम्परागत नामहरु राखिए भोलि ती बालबच्चालाई त्यस्ता नाम घृणित लाग्ने गरेका हाम्रो समाजमा धेरै उदाहरणहरु छन् । बुबा, आमाहरु नाम ‘एक्स्ट्रा’ होस् भन्ने चाहना गर्ने चलनले व्यापकता पाउन थालेको छ । दमक-१२ का सिद्धिङ्बा बोर्डिङ्ग स्कूलका प्रिन्सिपल सुजन राई ‘एक्स्ट्रा’ नाम होस् भन्ने समाजको आम सोचाई बढ्दै जानुले पुराना नामहरु हराउँदै गएको ठान्छन् । ‘हाम्रा पिता पुर्खाहरु अब हराए’, पुराना नामहरु ठेट नेपाली खालका भए पनि समयका प्रभावले त्यस्ता नामहरु विलय भएको राईको बुझाई छ । प्रचलित नामहरु हराउँदै गएपछि विदेशमा समेत नेपालीको पहिचान गुम्न सक्ने उनको भनाई छ । उनी भन्छन्, ‘विदेशीको नक्कल होइन, स्वदेशी परिचय ‘नाम’ आउनु पर्छ ।’
बदलिँदो समय र पश्चिमा संस्कृतिका प्रभावका कारण पुराना ठेट नेपाली नामहरु बिस्तारै हराउन थालेको सरोकारवालाहरुको धारणा छ । लामो समयदेखि ज्योतिष विधामा काम गरी आएका दिव्यदृष्टि ज्योतिष परामर्श केन्द्रका पण्डित चक्रपाणि गौतम नेपाली ठेट नामका शब्दहरु धर्मशास्त्रीय दृष्टिले सार्थक भए पनि चलनचल्तीमा लोप हुँदै गएको बताउँछन् । ‘अहिले अंग्रेजी, नेपाली र संस्कृत शब्दकोषमा मेल नखाने नाम राख्ने अभ्यास भइरहेको छ’ पण्डित गौतमले भने, ‘नाम राख्दा सार्थक र ज्योतिष विधा अनुकूल हुनुपर्छ ।’ शास्त्रअनुसार नाम राख्दा ५ किसिमले नाम राख्न सकिने उनको भनाई छ । पण्डित गौतम न्वारानमा नै नक्षत्रको आधारमा नाम राख्न सकिए उपयुक्त हुने बताउँछन् । नाम राख्दा हाम्रा प्रचलित संस्कार र धर्म दर्शनलाई समेत पालना गर्नु राम्रो हुने पण्डित गौतमको सुझाव छ, तर नेपाली पुराना शाब्दिक नामहरु हराउँदै जानु हाम्रो संस्कृतिमाथि नै आघात पुग्दै गएको ठान्छन् उनी । भन्छन्, ‘संस्कृतिलाई बिर्सेर मनगढन्ते नाम राख्नु जायज हुँदैन ।’
नेपाली शिक्षक ओमप्रकाश गौतम पनि आफूखुशी नाम राख्ने चलनले नाम राख्ने महत्वमाथि प्रहार भएको बताउँछन् । न्वारानमा राखिएका नाम सार्थक हुनुपर्ने बताउँदै शिक्षक गौतम भन्छन्, ‘पश्चिममा नामहरुको अनुशरण गर्ने चलन हाम्रो परिवेश सुहाउँदो छैन ।’ लखनपुर-१ स्थित मंगलमय उच्च माविका अध्यापक गौतमले भने, ‘मौलिकतालाई बिर्सेर जथाभावी नाम राख्नु उपयुक्त हुँदैन ।’ उनी भन्छन्, ‘पहिचान दिने नामहरुको संरक्षण गर्न सबैको ध्यान जानुपर्छ ।’
‘संविधान’, ‘संघीय’ जस्ता राजनीतिका चलनचल्ती शब्दहरु मानिसको नामसँग जोडिन थालेका छन् । समय अनुसार अहिले पुरोहितको होइन, आफूले चाहेका नाम जुराउने चलन बढ्दै गएको छ । बच्चाको नाम राख्ने चलनमा आएका यस्तो परिवर्तनले नेपाली पुराना प्रचलित नामहरु हराउँदो अवस्थामा छन् ।
पेशाले पत्रकारिता गरी आएका झापा, दमक-११ का कमन देवानले छोरीको न्वारानमा नाम जुराए ‘संघीय’ । ‘५ वर्षकी भइसकी, पत्रकार देवान भन्छन्, ‘समय परिस्थिति अनुकूल त्यही थियो, नाम त्यही जुर्यो ।’ उनले परम्परागत चलनलाई सामाजिक अवस्था सुहाउँदो नाममा परिवर्तन गरिएको बताए । तर प्रचलित पुराना नाम राख्ने संस्कार भने हराउँदै गएकोमा अब भित्री चिन्ता भने कायम छ । ‘हाम्रो संस्कृति, संस्कारलाई लोप हुन दिनु हुँदैन’, उनको विचार थियो ।
सभ्यताको विकाससँगै मानिसले जाति, संस्कारपिच्छे उसलाई उच्चारण गर्ने नामको चलन आएको मानिन्छ । जन्मेपछि छोरा र छोरी छुट्टिनेगरी नाम राख्ने पारिवारिक चलन अहिले रुपान्तरित हुँदै जान थालेको पाइन्छ । हर्कबहादुर, चन्द्रकुमारी लगायतका पुराना त्यस्ता नामहरु कसैले मुलुकको माटो, परिस्थितिसँग मेल खाने रोज्छन् त कतिपयले पश्चिमा नामहरु जुराउँछन् ।
झापा, तोपगाछी-५ का दुरेन राई पश्चिमा नामहरु राख्ने चलनलाई राम्रो मान्दैनन् । छोराको नाम ‘संविधान’ जुराएका उनले आफ्नो माटो र पहिचानलाई आत्मसात गर्न नाम राखेको बताए । भन्छन्, ‘मेरो छोराले मुलुकको एजेण्डा बोकेको छ ।’ उनी नाम अनुसार उसको भविष्यको जीवनलाई प्रोत्साहन दिने अनुकूलका नामहरु जुराउन सक्नुपर्ने बताउँछन् । ‘नामले समेत उसको पहिचान दिन्छ’, आफ्नो अनुभव पोख्दै दुरेन भन्छन्, ‘आफ्नो संस्कृति भूल्नु हुन्न, आफ्नो पहिचान बिर्सनु हुँदैन ।’
परम्परागत नामहरु राखिए भोलि ती बालबच्चालाई त्यस्ता नाम घृणित लाग्ने गरेका हाम्रो समाजमा धेरै उदाहरणहरु छन् । बुबा, आमाहरु नाम ‘एक्स्ट्रा’ होस् भन्ने चाहना गर्ने चलनले व्यापकता पाउन थालेको छ । दमक-१२ का सिद्धिङ्बा बोर्डिङ्ग स्कूलका प्रिन्सिपल सुजन राई ‘एक्स्ट्रा’ नाम होस् भन्ने समाजको आम सोचाई बढ्दै जानुले पुराना नामहरु हराउँदै गएको ठान्छन् । ‘हाम्रा पिता पुर्खाहरु अब हराए’, पुराना नामहरु ठेट नेपाली खालका भए पनि समयका प्रभावले त्यस्ता नामहरु विलय भएको राईको बुझाई छ । प्रचलित नामहरु हराउँदै गएपछि विदेशमा समेत नेपालीको पहिचान गुम्न सक्ने उनको भनाई छ । उनी भन्छन्, ‘विदेशीको नक्कल होइन, स्वदेशी परिचय ‘नाम’ आउनु पर्छ ।’
बदलिँदो समय र पश्चिमा संस्कृतिका प्रभावका कारण पुराना ठेट नेपाली नामहरु बिस्तारै हराउन थालेको सरोकारवालाहरुको धारणा छ । लामो समयदेखि ज्योतिष विधामा काम गरी आएका दिव्यदृष्टि ज्योतिष परामर्श केन्द्रका पण्डित चक्रपाणि गौतम नेपाली ठेट नामका शब्दहरु धर्मशास्त्रीय दृष्टिले सार्थक भए पनि चलनचल्तीमा लोप हुँदै गएको बताउँछन् । ‘अहिले अंग्रेजी, नेपाली र संस्कृत शब्दकोषमा मेल नखाने नाम राख्ने अभ्यास भइरहेको छ’ पण्डित गौतमले भने, ‘नाम राख्दा सार्थक र ज्योतिष विधा अनुकूल हुनुपर्छ ।’ शास्त्रअनुसार नाम राख्दा ५ किसिमले नाम राख्न सकिने उनको भनाई छ । पण्डित गौतम न्वारानमा नै नक्षत्रको आधारमा नाम राख्न सकिए उपयुक्त हुने बताउँछन् । नाम राख्दा हाम्रा प्रचलित संस्कार र धर्म दर्शनलाई समेत पालना गर्नु राम्रो हुने पण्डित गौतमको सुझाव छ, तर नेपाली पुराना शाब्दिक नामहरु हराउँदै जानु हाम्रो संस्कृतिमाथि नै आघात पुग्दै गएको ठान्छन् उनी । भन्छन्, ‘संस्कृतिलाई बिर्सेर मनगढन्ते नाम राख्नु जायज हुँदैन ।’
नेपाली शिक्षक ओमप्रकाश गौतम पनि आफूखुशी नाम राख्ने चलनले नाम राख्ने महत्वमाथि प्रहार भएको बताउँछन् । न्वारानमा राखिएका नाम सार्थक हुनुपर्ने बताउँदै शिक्षक गौतम भन्छन्, ‘पश्चिममा नामहरुको अनुशरण गर्ने चलन हाम्रो परिवेश सुहाउँदो छैन ।’ लखनपुर-१ स्थित मंगलमय उच्च माविका अध्यापक गौतमले भने, ‘मौलिकतालाई बिर्सेर जथाभावी नाम राख्नु उपयुक्त हुँदैन ।’ उनी भन्छन्, ‘पहिचान दिने नामहरुको संरक्षण गर्न सबैको ध्यान जानुपर्छ ।’
0 comments:
Post a Comment