पूर्वमा सुपर मोडल छनौट


अनिल श्रेष्ठ
पूर्वका युवाहरुको प्रतिभा प्रस्फुटन गराउने उद्देश्यले आयोजित १६ देखि २५ वर्ष उमेरका युवतीहरुबीचको पूर्वाञ्चल सुपर मोडल (फिमेल) २०६८ बाट विभीन्न विधमा ९ जना छनौट भएका छन् ।विराटनगरमा गएको बुधवार अडिसनबाट पूर्वाअञ्चलका झापा, सुनसरी र मोरङजिल्लाबाट युवतीहरु छनौट भएका हुन् ।
मोफसलमा पनि मोडलिङलाई पेसका रुपमा अंगाल्न युवाहरुलाई प्रोत्साहित गर्ने उद्देश्यले विराटनगरको एवान इन्टरटेन्टले आयोजना गरेको प्रतियोगितामा मञ्जिला मगर, रोनिका पेडिवाल , आयुशा कटुवाल , टयालेन्ड राउन्डमा छनौट भएका छन् । यस्तै गरी आरती दाहाल , गरिमा श्रेष्ठ, सुष्मा प्रधान, फोटो सेशनमा छनौट भएका छन् । भने दिपिका श्रेष्ठ, अलिसा कडेल ,र अञ्जु राई बेस्ट हेयर स्टायलमा छनौट भएका हुन् । प्रतियोगितामा छनौट भएकाहरुलाई क्याटवाक, व्याक्तित्व, योग्यता, विकास र नेतृत्व क्षमताको आधारमा छनौट गरिएको कोरियोग्राफर अमित तम्राकारले जानकारी दिए । छनौट भएका प्रतिस्पर्धीहरुबीच फागुन २० गते विराटनगरमा फाइनल प्रतियोगिता हुने भएको छ ।
फाइनलबाट छनौट भएका युवतीहरु आगामी वैशाखमा हुने मिस नेपाल २०१२ मा पूर्वाञ्चल सुपर मोडल उपाधी विजेतालई सहभागी गराइने भएको छ । मोडल प्रतियोगितमा प्लस टु उत्तिर्ण गरेका र ५ फिट २ इञ्च उचाई भएका अविवाहित ३६ जना यूवतीहरुको सहभागिता रहेको छ ।


“यूएइमा उदाउदैछन किरण”

“खाने मुखलाई जुङ्गाले छेक्दैन” भनेझैं मनमा राष्ट्रको निम्ति केही गर्छु भन्ने अठोट राख्नेलाई कुनै पनि देशको भुगोल, राजनीति र कानुनले असर गर्न सक्दैन । पछिल्लो समयमा नेपालबाट सुनौला सपनाहरु बोकेर धन आर्जन गर्न खाडी मुलुकतिर लाग्ने युवाहरुको जमात बढ्दो छ । नेपालको राजनीतिक अवस्था, अशान्ति र गरीबीको चपेटाले गर्दा लाखौं युवाश्रमहरु बिदेशिन वाध्य छन् तर त्यही भीडमा यस्ता केही युवाहरु छन् जो प्रबासी भूमिमा भए पनि आफ्नो साहित्य, कला, संस्कृतिलाई प्रबासी हुन दिएका छैनन् । देश भनेको मनमा, छातीमा, मुटुमा राख्नु सबैभन्दा उत्तम सुरक्षा हो ।
अरबको सरदर ५० डिग्री सेन्टीग्रेड तापक्रममा श्रम बेचेर बाँकी रहेको थोरै समयलाई कसैले रक्सी र डिस्कोमा लगाएका छन् त कसैले आफ्नै जन्मभूमिको खातिर खर्चिएका छन् । खाडी मुलुकहरुमा पछिल्लोपटक संयुक्त अरब इमिरेट्स यस्ता सृजनशील नेपाली मनहरुबाट चर्चाको शिखरमा आउँदैछ। प्रबासमा रहेर आफ्नो कला, संस्कृतिको लागि केही राम्रो काम गरौं भन्ने उद्देश्य लिएर अगाडि बढेका युवाहरुको जमातमा किरण खतिवडा एउटा गर्बिलो नाम भएर उपस्थित भएका छन् संयुक्त अरब इमिरेट्समा ।
पूर्बी नेपालको चारपाने-२ बिर्तामोड, झापामा बि.स २०४१ कार्तिक ३ गते बुवा गंगा र आमा देवीका खतिवडाको सुपुत्रको रुपमा जन्म लिएका किरण खतिवडा कला क्षेत्रमा साँच्चै नै एउटा सुनौला किरण भएर उदाउँदैछन । बिर्तामोडको एमीटी कलेजबाट +२ गरेका किरणले बि.स २०५९ सालमा पूर्वाञ्चल कला केन्द्र, बिर्तामोडबाट एक्टिङमा डिप्लोमा गरिसकेका छन् । सानैदेखि अभिनयमा अभिरुची भएका किरणले पहिलो पटक बि.स २०५९ मा “शत्रु” नामक सडक नाटक बाट आफ्नो अभिनय सुरु गरेका हुन् । त्यो नाटकमा आफुले राम्रो अभिनय गरेको सबै दर्शकले बताएपछि उनलाई कला क्षेत्रमा हौसला बढेको बताउँछन् । “शत्रु” सडक नाटकपश्चात बि.स २०६० मा २ वटा स्टेज नाटक “बद्लिएको मन” र “बाबाको सपना” मा नायक(मुख्यपात्र) को भूमिका खेलेका उनले त्यही बर्ष आफ्नै कथा र निर्देशनमा एमिटी कलेज बिर्तामोडमा स्टेज नाटक “Drugs Can Take Life” मा अभिनय गरेका थिए ।

बहुमुखी प्रतिभाका धनी किरणले सफलता पाउँदै जाँदा त्यसै चुप लागेर बसेनन् । आफ्नो आफन्त तथा परिवारमा कला क्षेत्रमा कोही पनि नलागेको देखेर उनलाई परिवारको सपोर्ट कमै मिलेको थियो । छोरो धेरै पढेर केही गरोस् भन्ने हरेक आमा बाबुको सपना हुन्छ शायद त्यही सोचेर होला उनलाई पनि कमै सपोर्ट भएको । यद्यपि उनले आफ्नो उद्देश्यलाई तुसारापात हुन दिएनन्, लागिरहे कला क्षेत्रमा । फलस्वरुप २०६१ मा “जन्मदिन” नामक डिजिटल फिल्ममा मुख्यपात्रको रुपमा अभिनय गर्न पुगे । यस फिल्मले उनलाई अझ अगाडि बढ्न प्रेरित गर्‍यो । उनले २०६२ मै आफ्नै कथा र सम्बादमा राजवंशी भाषाको डिजिटल फिल्म “बचन” मा पुन: मुख्यपात्रको भूमिका गरे ।

समय सधैं एकै समान हुँदैन, सुख-दु:ख एकपछि अर्को गर्दै आउँछन् । यो रियल लाईफको सत्यताले उनको रिल लाईफमा पनि असर देखायो । बुवा धनी भएर पनि कला क्षेत्रमा फसेर सम्पत्ति सक्छ भन्ने परिवारको सोचले किरणमाथि आर्थिक अभाब देखिन थाल्यो । “मुनामदन” मा मदन सुनका अशर्फी कमाउन भोट गएझैं २१ औं शताब्दीका मदन यानी किरण आफ्नो उद्देश्य प्राप्तिका लागि केही धन कमाउन मरुभूमिको शहर पलायन हुन बिवश भए । जन्मभूमि छोड्ने रहर नहुँदानहुँदै पनि उनी बिवशता र बाध्यताले प्रबासी हुन वाध्य भए । धेरै ब्यक्तिहरु अमेरिका र युरोपियन देशहरुमा गइरहेको अवस्थामा उनले भने संयुक्त अरब इमिरेट्सको दुबइलाई रोज्न पुगे । अन्तत: उनी आजभन्दा ४ बर्षअगाडि दुबइ स्थितदुबइ मलमा सेल्समेनको रुपमा कार्यरत हुन पुगे ।
मुलुक छोडेर आएपछि पनि उनको दिमागमा कलाबाहेक अरु केही थिएन । हर समय उनको मनमस्तिष्कमा बिगतमा कलाकारितामा खर्चिएका पलहरु आउन थाले । एक किसिमले उनी कला क्षेत्रमै रमाउन चाहिरहन्थे । भगवानले बुझेछन् क्यार उनको मर्म, “जहाँ इच्छा त्यहीँ उपाय” भनेझैं किरणले कामबाट बचेको समयलाई सदुपयोग गर्न थाले । आफ्नै लगानीमा किरणले दुबइमा भएका केही साथीहरु जम्मा गराएर कलाकारीता सम्बन्धी तालिम दिए अनि तिनै साथीहरुको सहयोगमा नेपालका ख्यातिप्राप्त गायक-गायिकाहरुको गीतको म्युजिक भिडियोका लागि युएइका बिभिन्न मरोरम दृश्यहरु छायाङ्कन गरेर पठाउन थाले । त्यसै क्रममा गायक भरत सिटौलाको एल्बम “महिमा” मा समाबेश “कसुर मैले जानेरै गरें” भन्ने गीतमा मोडलिङ गरे । ततपश्चात झापाका उदीयमान गायक ताराबीर पाण्डेको “मोफसल” नामक एल्बमको “मेरी चाँदनी” गीतमा पुन: मोडलिङ गर्ने अवसर मिल्यो ।
यी २ वटा म्युजिक भिडियोहरुको रिलिजपछि अरुको नाममा म्युजिक भिडियो बनाएर आफ्नो नामलाई अदृष्य राख्ने भनेर सन २०११ को अक्टुबरमा आफ्नै लगानीमा Inspire Media – Dubai नामक संस्था खोल्न पुगे । स्मरण रहोस् Inspire Media युएइमा दर्ता प्रकृयामा छ् भने यसै हप्ता नेपाल सरकारबाट पनि आधिकारीक रुपमा स्वीकृति पाउँदैछ । युएइका बिभिन्न ठाउँमा हुने कार्यक्रममा उनले आफ्नो प्रतिभा देखाउन चुकेका छैनन् । यसो गर्दा उनी आफ्ना कमी कमजोरीहरु दर्शकबाट तत्कालै बुझ्न सकिने र त्यसलाई कसरी सुधार्न सकिन्छ भनेर उपाय खोज्न सजिलो हुने बताउँछन् । नेपाल टेलिभिजनबाट शिवराज पौडेलको प्रोडक्सनमा प्रसारित “प्रबासीको सन्देश ” कार्यक्रमको लागि दुबइबाट ४ वटा एपिसोड किरणले नै गरेका थिए । यसबाट प्रस्ट हुन्छ, उनी मोडलिङ, अभिनय, VJ, RJ जस्ता बहुमुखी प्रतिभाका धनी हुन् । फुर्सदमा कथा लेख्न र साथीहरुसँग दिमागको खेल (ट्रिक गेम) खेल्न रुचाउने किरणका चाँडै नै “यात्रीको दृष्‍टि” नामक Youtube Seria। आउँदैछ ।
साथै उनकै निर्देशनमा गायक भरत सिटौलाको नयाँ एल्बमको गीतको म्युजिक भिडियोको सुटिङमा लागिपर्दैछन् ।

किरण आज जे छन् जस्तो अवस्थामा छन त्यो सबै आफ्नी ममतामयी आमाको प्रेरणाको देन हो भन्छन् भने कला क्षेत्रमा पूर्वाञ्चल कला केन्द्रका रविन श्रीलाई आफ्नो गुरु मान्छन् । सन् २०११ मा काठमाडौं सितापाइलाकी जिया मरहट्ठासँग प्रणयसुत्रमा बाँधिएका किरण आफ्नो हरेक सफलतामा श्रीमतीको साथ र सहयोग पाएको बताउँछन् । आफ्नी बहिनी पूजना कार्की र ज्वाँई सरुन कार्कीले उनलाई यो क्षेत्रमा लाग्नको लागि हौसला दिएको बताउँछन् किरण ।
राष्ट्रले प्रतिभालाई चिन्न नसकेर धेरै प्रतिभाहरु प्रबासिन वाध्य भएको गुनासो उनमा पनि रहेछ । ‘साहित्य कला संगीतमा राजनीतिक हस्तक्षेप नहोस्’, उनले सबैसँग आग्रह गरे । आफ्नो कलालाई मन पराइ दिनुहुने सबैसँग आभारी रहेको र आउँदा दिनहरुमा नेपाली जनताहरुको चाहना अनुसारको अभिनय गर्ने सबैसँग बाचा गर्छन् किरण खतिवडा ।
प्रबासी बसाइमा धेरै नेपालीहरु छन् तर किरणलाई देशको चिन्ताले सताउँदो रहेछ । केही गरौं भन्ने उत्साहको चिन्ताले पोल्दोरहेछ । किरण भित्रको सकारात्मक सोचको, देशको चिन्तालाई सलाम । भोलि राष्ट्रले किरणको प्रतिभालाई चिनोस् हार्दिक शुभकामना ।।।

राईको छोरो लिम्वूको भाञ्जो तक्मे बूढो

स्तेजामा उनको डान्स देखेर दर्शक मज्जाले हाँस्छन् । उनको खुवी भनेकै दर्शकलाई हाँस्न उत्साहित पार्नु हो । त्यसैले उनी अभिनयमा नयाँ भूमिका रुचाउँछन् । ‘न्यू गेटअप’ का

सौखिन उनी यतिबेला कमेडिएन टेलिसिरियल ‘मेरी बास्सै’ मा साँच्चिकै नयाँ भूमिकामा देखा परिरहेका छन् । उनी अर्थात विल्सनविक्रम राई, जो स्टेजबाट एकैपटक हाँस्यव्यङ्ग्यको अभिनय यात्रामा पछिल्लो पटक मेरी बास्सैका सारथी भए ।
‘सधैं एउटै भूमिका र शैलीले दर्शकलाई हँसाउन नसकिने रहेछ’, मेरी वास्सैमा तक्मे बूढाको भूमिका प्रष्ट्याउँदै उनले भने, ‘मलाई नचिन्ने धेरै दर्शकले बूढो ठान्दा रहेछन् ।’ तिनै दर्शकमध्येका एक हुन् एसपी रमेश खरेल । खरेललाई तक्मे बूढाको अभिनय निकै मन परेछ । बुढ्यौली उमेरमा तक्मे बूढाको बेजोड अभिनय देखेर खरेलले उनलाई बधाई दिए । त्यो बेला मात्रै एसपी सावलाई थाहा भयो, तक्मे बूढा त भर्खर २५/२६ वर्षका रहेछन् । हो, दर्शकले ठानेजस्तो विल्सन न पाको ‘एज’का कलाकार हुन्, न त ‘रियल लाइफ’का गोर्खा सैनिक । मेरी बास्सैमार्फत एक महिनायता दर्शकमाझ गोर्खा सैनिकको ‘रिटायर्ड लाइफ’ का अनुभव साटिरहेका उनको अभिनय ‘रियल’ छ ।

आफैँले परिकल्पना गरेको भूमिकामा पाँच ‘एपिसोड’ अभिनय गरिसकेका विल्सनको लिम्वू लवज दर्शकमाझ छोटो समयमा निकै भिजेको छ । अझ उनको इमान, इज्जित र ‘प्रेस्टीज’ को कुरा सुनेर दर्शक नहाँसेको क्षण हुँदैन । गोर्खालीको छोरो भएर नेपालमा जन्मिदा इज्जित, हिन्दुस्तानमा लडाईं लड्दा इमान र व्रिटिस सेनामा लडाईं लड्दा प्रेस्टीज पाएको भन्दै क्यारेम र चेस खेलेर प्रतिष्ठा नबढ्ने सङ्केत गरेका छन् ।
राई भए पनि उनको लिम्वू लवजले मौलिकता बोकेको छ । ‘राईको छोरो भए पनि म लिम्वूको भाञ्जो हुँ’, शुक्रवारे कफी गफमा विल्सन फिस्स हाँसे, ‘अव त राईको छोरो लिम्वूको भाञ्जो तक्मे वूढो भइयो ।’ आर्मी हेडक्वाटरबाट ल्याएको तक्मा लगाएर अभिनय थालेपछि उनको व्यस्तता बढेको छ । एक महिनायता पूर्वका सातवटा महोत्सवमा उनले दर्शक हँसाइसकेका छन् । उनी गीत गाएर पनि दर्शक हसाउँन सिपालु छन् ।
उनले झापा कारागारका कैदीबन्दीलाई पनि छोडेनन् । सहिद दिवसको मौका छोपेर कारागार छिरेका उनको प्रस्तुतिले सिङ्गो कारागार हाँसोले गुन्जियो । पाँचसय भन्दा बढी कैदीबन्दीले तक्मे बूढोको क्यारिकेचर हेरे । उनको लिम्वू लवजले धेरैलाई मनोरञ्जन दियो ।
जनजाति समुदायबाट यसअघि हाँस्यव्यङ्ग्यमा जमेका साम्दे शेर्पापछि विल्सन आफूलाई दोस्रो पुस्ताको पहिलो कमेडियनका रुपमा स्थापित गरेका छन् । उनले भने, ‘तक्मे बूढाको भूमिकाले हास्यव्यङ्ग्यमा स्थापित हुन मलाई अझै सजिलो भएको छ ।’ उनको अभिनयले पूर्वका लिम्वू जातिको मौलिक लवजको प्रतिनिधित्व गर्छ । हराउँदै गरेको भाषा र संस्कृतिको जगेर्नामा प्रेरित गर्न आफूले त्यस्तो भूमिका परिकल्पना गरेको उनी बताउँछन् । उनको यो अभिनय हेरेका विदेशी नेपाली दर्शकले पनि उनलाई अझै उत्साहित पारिरहेका छन् । युट्युव र फेसवुकमार्फक मेरी बास्सैका शृङ्खला हेरेका दर्शकको चाहना आफू बसेको देशमा उनलाई बोलाएर कन्सर्ट गर्ने नै हो ।

आयोजना मर्मत संभारको अभावमा लथालिङ्ग

ाम योङ्हाङ
इलामको उत्तरी जमुनामा रहेको जमुना खानेपानी आयोजना मर्मत संभारको अभावमा लथालिङ्ग भएपछि त्यहाँका उपभोक्ता खानेपानीको सुविधाबाटै वञ्चित भएका छन् । खानेपानी डिभिजन कार्यालय इलामको ३४ लाख रुपैयाँको लागतमा करीब ७ वर्ष अघि निर्माण सम्पन्न आयोजना पूर्ण रुपमा बन्द भएपछि जमुना २, ३, ४ र ६ नम्बर वडाका करीब दुई सय घर उपभोक्ताहरु अहिले स्थानीय कुवा र खोल्साको पानी खान बाध्य भएको आयोजनाका पूर्व अध्यक्ष धरणीधर भट्टराइले बताउनु भयो । ४२ लाख रुपैयाँको इस्टमेटमा सुरु गरिएको आयोजनामा पोलिथिन पाईपको प्रयोगले लागत घटेर ३४ लाख रुपैयाँ भएपनि हाल आयोजनाका सम्पूर्ण ट्याङ्खीहरु जिर्ण भइसकेको र निर्माण भएका ३९ वटै धारामा पानी आउन बन्द भएको बताइएको छ ।

निबन्ध प्रतियोगिताको नतिजा प्रकाशन

राम योङ्हाङ
विश्व वातावरण दिवस २०६८ को अवसरमा इलाम नगरपालिकाले आयोजना गरेको निबन्ध प्रतियोगिताको नतिजा प्रकाशन गरिएको छ । इलामलाई हरितनगर बनाउन विद्यार्थीहरूको योगदान शीर्षकको निबन्ध लेखनमा कक्षा १०, ११ र १२ का विद्यार्थीहरूको सहभागिता रहेकोमा सदरमुकाम स्थित आदर्श उच्च माध्यमिक विद्यालय सुमित शाह प्रथम र चारखोल उच्च मा.वि. का सिर्जना शर्मा द्वितीय भएका छन् ।
यसैगरी इलामको वातावरण संरक्षणमा नागरिकहरूको दायित्व शीर्षकमा स्नातक र स्नातकोत्तर तहका विद्यार्थीहरूको सहभागिता रहेकोमा महेन्द्ररत्न बहुमुखी क्याम्पस इलामका बिनोद श्रेष्ठ प्रथम र महेन्द्ररत्न बहुमुखी क्याम्पस इलामकै शरण निष्ठुरी द्वितीय भएका छन् । इलामलाई हरितनगर बनाउन इलामवासीको भूमिका शीर्षकमा २५ देखि ६५ वर्षसम्मका व्यक्तिहरूको सहभागिता रहेकोमा इलाम नगरपालिका वार्ड नं. ८ पिपलबोटेका नन्दलाल खम्बु प्रथम र इलाम नगरपालिका वार्ड नं. ३ का फणिन्द्र उपाध्याय द्वितीय भएका छन् ।
प्रतियोगिताका प्रथम र द्वितीय स्थान प्राप्त गर्ने निबन्धकारहरूलाई आउँदो फाल्गुण १४ गते इलाममा आयोजना हुने बृहत साहित्य सम्मेलन कार्यक्रममा पुरस्कार वितरण गरिने नगरपालिकाका शाखा अधिकृत रामकुमार शाहले जानकारी दिनुभयो ।

मेरो आनुभुती

भुवन सुवेदी
मानिसको जीवनमा धेरै यस्ता अविस्मरणीय रमाइला र रमणीय क्षणहरु हुन्छन् । जुन सम्झना पटक पटक मानपटलमा ल्याइरहुँ झैं लाग्छ । त्यस्तै भएको छ मेरो इलामको भ्रमण । अन्तु महोत्सव २०६२ को अवसर पारेर सुर्योदयको दृष्यावलोकन गर्न र त्यहाँका प्राकृतिक छटासँग छोटो समयको लागि भए पनि मितेरी गाँस्दै त्यहाँका वासिन्दाहरु सँग हार्दिकता साट्ने लोभ थियो मनमा ।

सप्तकोशी एफएममा आवाजको खेती श्री गणेश गरेदेखि यो लोभ जागेको थियो । अनि यसलाई मलजल लगाउनु काम गर्नु भएको थियो श्री अन्तुका रुपेश अर्याल र मेरा अनन्य मित्र एक घिमिरे जीले । जो श्रीअन्तुका स्थाई बासिन्दा हुनुहुन्छ अनि सप्तकोशी एफएमका सहकर्मी पनि । उहाँ भन्नु हुन्थ्यो श्रोताको रेडीयो प्रतिको माया हेर्नु छ भने पहाडका स्रोतालाई हेर्नुस् । उहाँहरु एकको दिनको वाटो हिँडेर हुलाक आएर पत्र पठाउनु हुन्छ । त्यसैले हामीले टाढाको स्रोताको भावना कार्यक्रममा समेटन् काजुस्याई गरेनौं । साँच्चौ हो हलोका अनौमा रेडियो झुण्डयाएर अनि चिया टिप्दा काँधमा गाईवस्तु चराउँदा खेतवारी र मेला पात गर्दा रेडियोकै साथमा रहेको पाउँछौं । वास्तवमा हामी रेडियोमा काम गरेको सन्तुष्टी हामीलाई त्यति खेर मिल्यो जतिबेला बाटेमा रोकेर श्रोताले हाम्रो बारेमा सोध्नु भयो अनि अन्तु महोत्सव २०६२ को अन्तिम दिन मेरा सहकर्मी अनन्य मित्र चेतनजी र मलाई रेडियोमा सुनाएका हाम्रा आवाजवाट प्रत्यक्ष स्टेजमा विदाईका दुई शब्द बोल्ने अवसर दिइयो । उद्घोषकले हामीलाई स्टेजमा बोलाएर हाम्रो परिचयका साथमा विदाई गराउनु भयो । त्यतिवेलाको इलामवासीको ताली र विदाईका लागि हल्लिएका ती हातहरु अहिले पनि म झल्झली सम्झन्छु । प्रत्येक दिन रेडियोमा कार्यक्रमबाट विदा माग्दा कहिले पनि मलाई त्यति गाह्रो महसुस हुँदैन तर प्रत्यक्ष स्रोताको अगाडीबाट विदा माग्नु पर्दा कता कता मन कुडिएर आयो । तर इलामका वासीको त्यो अगाध माया पाउँदा भने अझ पनि मन आनन्दित हुन्छ । खुशीले पुलकित हुन्छ मन ।

इलाम हेर्ने रहर अन्तु महोत्सव २०६२ ले पुरा गरिदियो । यहि अवसर पारेर मंसिर १४ गते इटहरीबाट हिँडेका मेरा सहकर्मी चेतन धमला म र अन्य चार जना साथीहरु सुमन सुवेदी कमल अधिकारी जिवन धमला र युवराज घिमिरे । जब फिक्कलमा गाडीबाट ओल्र्यौ तब सुन्तलाका केस्रा चुस्दै अन्तु सम्मको वाटो त्यहिको प्राकृतिक सम्पदालाई नियाल्दै चियाको बुटा समाउँदै पैदल जाने निश्चित गरेर अन्तु तर्फ लागौं । नयाँ ठाउँ हेर्ने उमंग थियो मनमा । ओरालो बाटो भएकाले सिद्धिखोला सम्म त जसो तसो पुगियो । उकालो शुरु भएपछि हाम्रा गोडाले काम गरेनन् । दश वर्ष अघि पितृथलो संखुवासभा गएको थिएँ । त्यस पछि मेरा पयरले गरेको पहाडको सयर अन्तु यात्रा नै थियो । लखतरान भएको शरिर गले पनि समयमै अन्तु पुग्ने लिप्सामा थियौं हामी । बाटोमा भेटिएका इलामेसँग सुस्ताउँदै छोटो भलाकुसारी गर्न पनि हामी भुल्दैनथ्यौं । अनि हाम्रो रेडियोको वारेमा सोध्न पनि । त्यहाँका प्रत्येक मानिसले चिन्दा रहेछन् हाम्रो आवाजलाई । अचम्म लाग्यो । त्यतिखेर हामी थाकीसकेका भए पनि आनन्दित महसुस गथ्र्यौं ।

अन्तु छिर्ने बाटोमा बनाइएका स्वागत गेटहरु चियाका बुटा र अमृसाका घारीहरुले हामीलाई स्वागत गरिरहेको भान हुन्थ्यो । बाटोमा इलामवासीले स्वागत छ भनि रहेका थिए । त्यो हार्दिकता हामीमा छैन जति अन्तुवासीमा छ । पाहुनाको सत्कारका लागि होटल लज केही नभए पनि घर घरमा पैसा तिरेर पाहुना राख्ने पेइङ्ग गेष्टको अवधाराण इलामवासीको ग्रामिण पर्यटन प्रवद्र्धनको अनुकरणीय शुरुवात लाग्यो ।

११ अ को कुरा हामीलाई त्यतिवेला थाहा भयो जतिवेला हामीले प्रदर्शनीको अवलोकन गर्यौं । अर्को रोचक कुरा त जतिवेला हामी दिपेन्द्र शिखरको भ्यू टावरबाट सुर्योदयको दृश्यावलोकनको प्रत्यक्ष प्रसारण गरेका थियौं । पटक पटक प्रविधिले धोका दिए पनि त्यहाँबाट देखिएको सुर्योदयको दृश्यका वारेमा केही समय भए पनि प्रत्यक्ष प्रसारण गर्न पाएकोमा खुशी थियौं । त्यो वसाइका क्रममा घर परिवार र आफुले काम गर्ने रेडियो नै भुलेका थियौं । प्रशस्त आन्तरिक र वाह्य पर्यटकको उपस्थिति थियो त्यो वेलामा । पर्यटनको प्रशस्त सम्भावना वोकेको श्री अन्तु जहाँबाट भारतको दार्जिलिङ्ग सिक्किम लगायतका विभिन्न ठाउँहरु हेर्न सकिने उत्तर तर्फ हिम श्रृंखलाको दन्त लहर दृष्टिपात गर्न सकिने छोटो समयमा पुलुक्कै मात्रै नियाल्ने अवसर पायौं हामीले इलामलाई ।

अन्तुलाई आन्तरिक पर्यटन प्रवद्र्धन गर्न युवा वर्गले खेलेको भुमिका प्रमुख लाग्यो । ११ अ ले प्रसिद्ध लोपोन्मुख लेप्चा जातिको वसोवास स्थल तथा प्रकृतिको सुरम्य स्थल अन्तुमा चाँडो भन्दा चाँडो प्रशस्त यातायातका साधन गुडाउन प्रतिक्षा गरिरहेको रहेछ अन्तु भन्ने लाग्यो । स्थानिय विकासमा जन सहभागिता रहेको पायौं । गाडीमै बसेर पुग्न पाउनु पक्कै पनि अन्तुवासीको भाग्यको कुरा हो ।

इतिहासमा हार्ने गायक कुवरेर राई गणेश रसिक यम बराल जगदिस समाल रोशन गुरुङ्ग पुजन प्रधान जस्ता सांगतिक स्रष्टा जन्माउने इलाम …………। । तारानाथ शर्मा………………………।जस्ता साहित्यिक व्यक्तिव जन्माउने इलामका श्रीअन्तु वासीको साहित्य प्रतिको प्रेम त्यतिवेला थाहा हुन्थ्यो जति वेला साना साना नानीहरुको अन्तर विद्यायल कविता प्रतियोगिता भइरहेको थियो । त्यहाँ देखिएका प्रतियोगि र दर्शकको धैर्यता र उपस्थिति दॆखेर अचम्मित थियौं हामी र लाग्यो साँच्चै चियाका बुटा र अमृसोको झाडीमा कविता जन्माउने गजल जन्माउने संगित अनि साहित्य जन्माउने कुै जादु छ की …।

मेरो जीवनको चाहाना मध्येको एउटा चाहाना भएको कम्तिमा वर्षको एक पटक इलाम गएर त्यहाँका चियाका बुटा समाउँदै उकाली र ओराली गर्दै एक पटक त्यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्यको रसास्वादन दिपेन्द्र शिखरबाट सुर्योदयको दृश्यावलोकन गर्नु नै हो त्यसैले त अन्तु…।मैले सवलाई विसे्रछु तिमिलाई सम्झँदा ।

मलाई दण्डित हैन, मैले अघि बढाएको आन्दोलनलाई दण्डित गरिएको हो

सर्वोच्चले भ्रष्टाचारको अभियोग ठहर गरी डेढ वर्ष कैद र जरिवानाको सजाय सुनाएपछि सञ्चारकर्मीहरुलाई प्रतिक्रिया दिँदै मन्त्री जेपी गुप्ताले अदालतको फैसलालाई मधेस आन्दोलनसित जोडेका छन। 'मलाई दण्डित हैन, मैले अघि बढाएको आन्दोलनलाई दण्डित गरिएको हो', गुप्ताले भने, 'एक डेढ वर्ष जेलमा बस्दैमा यो आन्दोलन समाप्त हुने छैन।
'मधेसी जनताको लागि मैले सुरु गरेको संघर्ष र विगतमा आन्दोलनलाई जसरी अघि बढाएँ, त्यसवापत् मलाई दण्डित गर्ने काम भएको हो', उनले आरोप लगाए।

उनले राजाको प्रत्यक्ष शासन कालमा आफूलाई अभियोग लगाएर प्रताडित गरिएको र लोकतन्त्रपछिको कठिन परिस्थितिमा त्यसलाई प्रमाणित
गरिएको बताए। उनले यो फैसलालाई संघर्षको रुपमा लिएको बताए।

गुप्ताले मिडियामार्फत् नै मन्त्री पदबाट राजीनामा दिएको बताए। 'यो परिस्थितिमा म प्रधानमन्त्रीसामु आफै उपस्थित भई राजीनामा पेश गर्न सक्दिनँ, यसैबाट जानकारी होस् भन्ने निवेदन गर्न चाहन्छु।' यद्यपि भ्रष्टाचारको मुद्दा प्रमाणित भएपछि सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्ति स्वतः निलम्बित हुने प्रावधान छ।

के छ भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ३३ मा ?
कुनै राष्ट्रसेवक अनुसन्धान तहकिकातको लागि दफा ३१ बमोजिम थुनामा रहेकोमा त्यसरी थुनामा रहेको अवधिभर र निजउपर दफा ३६ बमोजिम मुद्दा दायर भएकोमा त्यस्तो राष्ट्रसेवक सो मुद्दाको किनारा नभएसम्म स्वतः निलम्बनमा रहनेछ।


सर्वोच्चको फैसला सुन्न इजलासमा आउँदा उनी झण्डा भएको गाडी नचढी निजी गाडीमा आएका थिए।

म फूच्चे पत्रकार



युवराज विवश
म भन्दा निकै जेठा, पत्रकारीताका सहयात्री मित्र बेणु अधिकारीको अनुरोध टार्न नसकेर आज म अर्थात उही ‘फुच्चे पत्रकार’ आफ्नै बारे कुरा कथ्दैछु ।
आधा दशकअघि गौरादह र महारानी झोडामा जब म कक्षा ८-९ मा नै पढ्थे होला सायद त्यति बेला, कुनै एक निजी बिद्यालयमा ।
यही गौरादहमा, म समाचारको बाढीमा थिए । न म जान्दथें, तर पनि कनीकुथी कथ्थें समाचार, जुन मेरो लक्ष्य बन्थ्यो सायद त्यतिबेला । म सानो उमेरमा संगिठत भएको मान्छे । माफ गर्नु होला, कुनै पार्टीको चाहिँ होइन ।
म संगठित हुन्थे, बाल क्लब अनि बटुल्थें साथीहरु । त्यतिबेला म त्यस्तै १२, १३ बर्ष कै त थिएँ होला, जुन समय म कुनै रेडियोबाट प्रशारित कार्यक्रममा श्रोता क्लब खोलेर पनि लागें । असल शासन, छिनोफानो यस्तै यस्तै । जाग्यो अब मलाई पत्रकार बन्ने धुन । म तल्लीन भएर त्यही समाचारको बाढीमा हेल्लिएँ अर्थात खबरेहरुको भिडमा मिसिन पुगें। म अहिले त्यहिँ छु, आफ्नो भबिष्यका लागी तल्लीन भा’को छु, म त्यही खबरे ।


म केदार खड्काको पथमा थिएँ, अर्थात् म ७ मा पढ्दा त्यही खड्काकै असल शासन कार्यक्रमको क्लबमा थिएँ, भ्रष्टाचार बिरुद्धको अभियान रे ! म त्यही अभियानको ‘असल शासन हिमायती’ भा’को थिए । क्लब खुल्यो, म नै बनें अध्यक्ष । ६५ जनाको समुहको म नेतृत्व गर्थें । त्यसअघि मेरै अग्रसरतामा खोलिएको थियो, मैदानघोपा बाल समुह, त्यो पनि मेरै अध्यक्षतामा थियो । अब म पछ्यौटे (follower) भएको थिएँ तिनै केदार खड्काको अर्थात् उनकै असल शासन हिमायतीहरुको ।
म पूरै असल शासन हिमायती भइसकेको थें’ त्यतिबेला । केही मानिसलाई थर्काउने सम्म पनि गरें होला, त्यही असल शासनका नाममा वा भ्रष्टाचार बिरुद्धको अभियानमा । गाबिस सचिवसमेत थर्काइयो होला, हेल्थ पोष्टका अहेब समेत थर्किए होला मेरा कडा शब्दले । यस्तै थिए म त्यति बेला ।
म बिग्रिएँ अब, लागेन मलाई । हेल्थ पोष्टका अहेब थर्काएको निहुँमा समेत बिद्यालयको अफिस धाइयो । अनि म पत्रकार बन्ने जोस चढ्यो, म सायद ती नै असल शासनको सोलोगन ‘जे देखेँ, त्यही लेखेँ’ म फेरी पछ्यौटे भए ।
म बिद्यालयमा पढ्थें सायद कक्षा ८ मा होला, बिद्यालयमा दादुराको खोप अभियान चल्यो । बिद्यालयका शिक्षकले पनि खोप लगाएको मैले पत्रिकामा पठाउन लागेको कपी फेला पर्यो मास्टरको हातमा, अनि हप्काई खाएँ । इख बढ्यो मेरो म फेरी होमिएँ यही खबरेको अभियानमा ।
म ७ मा पढ्थें होला, त्यतिबेला । सार्बजानिक सुनुवाईको जोस चढ्यो, उही त म असल शासन हिमायती त थिएँ, त्यही भ्रष्टचार बिरुद्धको पथमा । अनि गरियो सुनुवाई । प्रमुख वक्ता थिए, अहिलेका साँसद दिपक कार्की ( गौरादह गाबिसका अध्यक्ष थे’ उनी त्यतिबेला) । उनी त छक्क परे रे भन्दै थिए । म त फुच्चे पत्रकार नै त थिएँ नि । मेरो ‘भाषण’ भने उनले, तर त्यो मन्तब्य थियो, सिकाएकै थिए नै केदार खड्काले ।
मैले पहिलोपटक समाचार लेखें पुर्वाञ्चल दैनिकमा छापियो ‘गौरादहमा बहस’ मेरो जिन्दगीको पहिलो समाचार थियो । त्यही खबरे अभियानको एउटा ‘पत्रे’ (मलाई साथीहरुले जिस्काउँदा पत्रकारलाई पत्रे भन्ने गर्छन) ।
म होम्मिएँ कै थिएँ त्यही अभियानमा । लागिरहेकै थिएँ म पत्रकारीतामा, म फुच्चे पत्रकार । अनि म लागिपरेको थिएँ अबिछिन्न । कतिले त मलाई पत्याएनन् पनि किनकी म सानो थिएँ । कक्षाका केही साथीहरुका अगाडि म नेता थिए, भने केही शिक्षकहरु मेरा बिरुद्ध टुप्पी नै कसेर लागेका थिए ।
म खबरेहरुको पथ पैल्याउने बाटोमा थिएँ, भेट्टाएँ मैले ‘मोफसल साप्ताहिक’ पत्रिका । छापिन्थ्यो, मेरो प्रिन्टलाइन (पत्रिकाको अन्तीम पेजमा सम्पादकको नाम लेख्ने तलपट्टीको ठाउँ) मा नाम । “युवराज विवश(महारानीझोडा)” । म फुच्चे त पत्रकार भइसकेको थिएँ त्यस्तै १४-१५ बर्षको उमेरमा । म साइकल पेलेर पुग्थें, पथरी समाचार लिएर ।
म पत्रकार बन्न तल्लीन थिए । म यतिबेला ‘शोख’ का रुपमा पत्रकारीता गर्दैथिए, वा इख थियो मेरो पत्रकारीता अनि मेरो डेष्टिनेशन ।
शुरु गरिसकेको थिएँ, मैले खबरेको पेशा । मेलै मोफसलमा लेखेँ, पहिलो सफ्ट न्युज बुझ्थें त्यति बेला (अहिले त्यो फिचर रै’छ) । लेखेँ ‘सुकुम्बासी बालबालिका शिक्षाबाट बन्चीत’ जुन मेरो पत्रकारीताका लागि एउटा नौलो जोस थियो । लागिरहें उही मिसनमा पत्रकारीता । म उही पथ पैल्याउने कोशिसमा थिएँ । एसएलसी सकियो, अनि लागियो उच्च शिक्षाका लागि दमकतर्फ । म, मेरै अस्तीत्व पत्रकारीतामा खोज्दै थिएँ । मेरो एम, अनि डेष्टीनेशन पत्रकारीता ।
शुरु गरेँ। पूर्वाञ्चल दैनिकमा, दमक सम्बाददाता । फेरी म फुच्चे पत्रकार, समस्या भोग्दै थिएँ । अग्रजहरुबाट ‘बाल’ दिने प्रबृतिबाट । म निख्रिदै थिएँ, खबरे अभियानमा । केही अग्रज साथीहरुको समिप्यता, मेरा लागि स्पेश भयो । म पत्रकारीतामा जग हाल्दै थिएँ ।दर्शन दैनिक बिराटनगरमा आबद्ध भएँ, अनि पर्र्यो मलाई लट्री । बालबालिका सम्बन्धी समाचार लेख्ने पत्रकारहरुको प्रस्ताव आव्हान गरियो, म झापाबाट छनौट भएँ । अनि लिएँ मैले एड्भान्स जर्नालिजम ट्रेनिङ, जुन आधारभुत भन्दा धेरै माथिको कोर्ष थियो ।
म मुलुकका १३ पत्रकारहरुमध्ये परें, बालबालिका सम्बन्धी समचार लेखनमा । जितें डिजिटल क्यामरा, अनि रेकर्डर । यो ट्रेनिङ मेरो पत्रकारीताको टर्निङ मोड बन्यो ।
दमकमा अग्रज पत्रकारहरुको सामिप्यताले मलाई अघि बढ्न प्रोत्साहन मिल्यो । अनि लागिरहें आफ्नो डेष्टिनेशनमा ।
म उही फुच्चे पत्रकार, अहिले म, समाचार लेखेर बाँच्न सक्ने भा’को छु । अब म फेरिएको छु ।
म फेरिएको छैन । म त उही फुच्चे हुँ । म त्यही फुच्चे पत्रकार अब मसिने र बच्चे भा’को छु । अर्थात मेरा अग्रज दाजुहरुका अगाडी मेरो परिचय फेरिएको छ, म कसैको मसिने त कसैको बच्चे बनेको छु, म उही फुच्चे पत्रकार – युवराज विवस ।

उखान टुक्कामा दलिएका दलितहरू


मनकुमार गदाल

ेपाली जिब्रोले बोल्ने उखान तुक्काहरु कत्तिपय यस्ता पनि छन जसले प्रायः त दलित समुदायको हुर्मत लिएका छन् । दलितको काम, पेशा र जीवनशैलीमाथि निरन्तर प्रहार गर्ने, उनीहरुलाई मानसिक रुपमा सँधै होच्याइरहने दासपूर्ण अभ्यासको दुःखी बिरासत बनेका छन् त्यस्ता उखानहरु ।

लवाई खवाई हेर्दा भद्र भलाद्मी देखिने व्यक्तिहरु एकअर्कामा गफिँदा ‘कामीको बिहे अठार थोकको खाँचो, बुढो दमाई नाच्न थाल्यो नर्सिंगा भाँच्यो’ भन्दै उखान तुक्काले गफ जोड्दा मुटुमा काँडा बिझेको अनुभब हुन्छ दमक-१५ का कृष्ण विश्वकर्मालाई । त्यति मात्र होइन ठूलाबडा, सरकारी हाकिम, शिक्षित र बुद्धिजीवी भनिएकाहरुबाट पनि कामको सिलसिलामा होस् या त चिया गफमा प्रसङ्ग मिलाउँदै ‘कामीको ढर्रा, दमाइ स्वाङ सार्कीका मुखमा एकमुठी ल्वांङ्ग’ जस्ता उखान बोल्छन् । बारम्बार पीडित हुनु परेको कारण बेकारमा दलितको रुपमा जन्म लिएँछु भन्ने पनि लाग्छ उनलाई ।
कुचिकार सिकन्दर मल्लीक दमक नगरपालिकाका कर्मचारी हुन् । नगरपालिकाको कार्यालय बढारकुँढार गर्ने उनको पेशा हो । तर उनको मन खिन्न भइरहने मुल कारण पनि यहि पेशै बन्ने गरेको छ । नगरपालिका कार्यालयमा आउने सर्वसाधारणदेखि हाकिमसम्मले कुराकानी गर्दा ‘मरेपछि डुमैराजा’ भन्ने गरेको उनले प्रसस्त सुनेका छन् । “साँच्चै मन दुख्छ” निधार खुम्च्याउँदै सिकन्दरले भने । आफ्नो जातलाई पिर पर्नेगरी भनेको सुन्दा मन कुँडस्ने बताएपनि सिकन्दरलाई यो पिडा सुनिदिने कोहि भए जस्तो लागेको छैन । हामी जस्ता साना मान्छेको कुरा कसले सुनिदेला र ? उनले उल्टो प्रश्न गरे ।

दमक-१३ का हेमकुमार दर्नाल (दर्जी) पनि शिक्षिकाले पढाएको बेला कामी काले र कालेकामी भनेको एउटै हो भनेर उदाहरण दिंदा साह्रै अपहेलित भएको महसुस गरे । बिद्यालय शिक्षा पूरा नगरी बिचैमा पढाइ छोड्नु पर्ने अन्य कारणमध्ये अपमानित उखान तुक्का पनि एउटा रहेको उनले बताए । दमक-११ कै आँचल भेराइटी सेन्टरका सञ्चालक विनोद रजक (धोबी) लाई पनि तराईका ठूला जात भनाउँदा शाह, राजपूत, गुप्ता, यादव, चौधरी र झालगायतका ब्यक्तिले मैथिली भाषामा उखान भन्दै उदाहरण दिने गर्नाले आफूले ‘पिन्च’ हुन्छ ।
यी त प्रतिनिधि उदाहरण वा पात्र मात्र हुन् । बर्णाश्रम समाज बहुल मुलुकभित्रका लाखौं दलितहरु आज उखान तुक्काको नाममा रातोदिन चर्को मानसिक पिडा खोपिरहेका छन् । नेपाली कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य मिन विश्वकर्मा उखान तुक्काहरु मानव सभ्यता, संस्कृतिका विकाससँगै शुरुवात भएको बताउँछन् । केन्द्रीय सदस्य विश्वकर्माको बुझाइमा कुनै पनि कुरालाई लामो ब्याख्यात्मक तरिकाले भन्नुको सट्टा संक्षिप्त वा पर्यायवाची भाषामा प्रस्तुत गर्न उखान प्रयोग गरिएको ठम्याइ छ । समाज, जाति, र समुदायका कसैको आत्मसम्मानमा चोटपुग्ने पाराका उखान तुक्काको चलन अन्त्यको लागि उनीहरुकै आर्थिक, सामाजिक सशक्तिकरण, देशब्यापी जनजागरण साथै ब्यक्ति, समूह संगठन, राजनीतिक दल र सरकारले एकै साथ स्वर मिलाएर काम गर्नुपर्ने उनको भनाई छ ।
नेपाली शब्द भण्डारजस्तो किताबमा समेत दलितलाई होच्याउने उखान तुक्का लिपिबद्ध गरिएको पाइन्छ । धेरैजसो त्यस्ता उखानलाई नयाँ र पढेलेखेको पुस्तासम्म पुग्ने काम नजानिदो पाराले प्रज्ञा प्रतिष्ठानले निकालेको शब्द भण्डारबाटै भइरहेको कुराले नेपाल उत्पीडित जातीय मुक्ति समाज इलामकी अध्यक्ष मधु विश्वकर्मालाई निक्कै पिरोलेको छ ।
दमक बहुमुखी क्याम्पसका पूर्व क्याम्पस प्रमुख मोहन भण्डारी अभिधा अर्थमा नभएर लक्षणा र ब्यञ्जणा अर्थमा उखान तुक्काको प्रयोग हुने बताउँछन् । कुनै-कुनै घटना अनुभूति आभाषबाट पनि उखान बन्ने गरेको भण्डारीको भनाई छ । भण्डारीको भनाईमा नेपालमा बग्ने नदीको मुहान जस्तै उखान तुक्काका मुहान अनेक छन् । सबै जातिलाई होच्याउने र उकास्ने पनि उखान तुक्का छन् । यिनीहरुको संकलन गरे शब्दकोषभन्दा ठूलो हुने हुँदा अनावश्यक उखान तुक्काको संशोधन गर्नुपर्ने पूर्व क्याम्पस प्रमुख भण्डारीको भनाई छ ।
नेपाल बुद्धिजीवी परिषद् झापा अध्यक्ष उत्तम भट्टराई भन्छन् – मानिस जन्मजात ठूलो सानो हुँदैन । उसको मूल्यांकन कर्मको आधारमा गर्नुपर्छ । कुनै पनि जात-जाति तथा वर्गलाई लक्षित गरी बनाइएका समाजविरोधी उखान-तुक्काहरु नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान तथा साझा प्रकाशनलगायतका अन्य सामग्री प्रयोगमा ल्याइएका सम्बन्धित सामग्री हटाउनु पर्ने अध्यक्ष भट्टराईको पनि जोड छ । डा. नरेन्द्र चापागाइँको नेपाली शब्द भण्डारमा रहेको उखान ‘कामी बिहे अठार खाँचो’को अर्थ हेर्दा कामी समाजको दरिद्रता बुझाउने बचन, कामीको पेशा गर्ने मानिस सम्पन्न कहिल्यै हुँदैन भन्ने गरिएको पाइन्छ । कामी ढर्रा दमाई स्वाँङको अर्थमा उत्ताउलो श्रृङ्गार तथा आडम्बर आफ्नो औकात भन्दा माथिको ‘जबर्जस्त ढर्रा’ अर्थ दिन्छ भन्नेहरु पनि भेटिन्छन् । तर त्यस्ता उखानले गर्ने उपहास र दिने चोटको मर्म ज्यादै ठुलो छ, दलित अगुवा सोमनाथ पोर्तेल भन्छन् ।

नेपाली भाषाको पहिलो शब्दकोष नेपाली-अंग्रेजी शब्दकोष वि.सं. १९८८ मा पाश्चात्य विद्वान आर.एल. टर्नलले लेखेको शब्दकोष र नेपाली विद्वान चक्रपाणी चालिसेको बगालीकोष, १९९८ देखि हालसम्म लेखिएका शब्दहरुमा दलितहरुकलाई होच्याउने शब्दहरु धेरै रहेको दलित बुद्धिजीवीहरु बताउँछन् ।
एक दशक अघिदेखि दलित समुदायको अधिकार र जीवनशैलीको विषयमा अनुसन्धानमा क्रियाशील धनबहादुर सुनारले दलितहरुलाई होच्याउने उखान तुक्का निरुत्साहित गर्ने समतामुलक समाज निर्माणका लागि नीति, नियम बनाएर प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नुपर्ने बताएका छन् । ‘खाँचो नेपाल’ काठमाण्डौका अध्यक्षसमेत रहेका सुनार भन्छन्- मिडिया नीतिमा पनि परिवर्तन गर्नु आवश्यक छ । सँगै बौद्धिक आन्दोलन सबै तह र तप्का समुदाय, सरकार, राजनीति दलले पनि यसलाई अभियानको रुपमा सञ्चालन गर्न आवश्यक छ ।

पुराना नामहरु हराउँदै


विष्णु सुब्बा
‘संविधान’, ‘संघीय’ जस्ता राजनीतिका चलनचल्ती शब्दहरु मानिसको नामसँग जोडिन थालेका छन् । समय अनुसार अहिले पुरोहितको होइन, आफूले चाहेका नाम जुराउने चलन बढ्दै गएको छ । बच्चाको नाम राख्ने चलनमा आएका यस्तो परिवर्तनले नेपाली पुराना प्रचलित नामहरु हराउँदो अवस्थामा छन् ।
पेशाले पत्रकारिता गरी आएका झापा, दमक-११ का कमन देवानले छोरीको न्वारानमा नाम जुराए ‘संघीय’ । ‘५ वर्षकी भइसकी, पत्रकार देवान भन्छन्, ‘समय परिस्थिति अनुकूल त्यही थियो, नाम त्यही जुर्‍यो ।’ उनले परम्परागत चलनलाई सामाजिक अवस्था सुहाउँदो नाममा परिवर्तन गरिएको बताए । तर प्रचलित पुराना नाम राख्ने संस्कार भने हराउँदै गएकोमा अब भित्री चिन्ता भने कायम छ । ‘हाम्रो संस्कृति, संस्कारलाई लोप हुन दिनु हुँदैन’, उनको विचार थियो ।
सभ्यताको विकाससँगै मानिसले जाति, संस्कारपिच्छे उसलाई उच्चारण गर्ने नामको चलन आएको मानिन्छ । जन्मेपछि छोरा र छोरी छुट्टिनेगरी नाम राख्ने पारिवारिक चलन अहिले रुपान्तरित हुँदै जान थालेको पाइन्छ । हर्कबहादुर, चन्द्रकुमारी लगायतका पुराना त्यस्ता नामहरु कसैले मुलुकको माटो, परिस्थितिसँग मेल खाने रोज्छन् त कतिपयले पश्चिमा नामहरु जुराउँछन् ।
झापा, तोपगाछी-५ का दुरेन राई पश्चिमा नामहरु राख्ने चलनलाई राम्रो मान्दैनन् । छोराको नाम ‘संविधान’ जुराएका उनले आफ्नो माटो र पहिचानलाई आत्मसात गर्न नाम राखेको बताए । भन्छन्, ‘मेरो छोराले मुलुकको एजेण्डा बोकेको छ ।’ उनी नाम अनुसार उसको भविष्यको जीवनलाई प्रोत्साहन दिने अनुकूलका नामहरु जुराउन सक्नुपर्ने बताउँछन् । ‘नामले समेत उसको पहिचान दिन्छ’, आफ्नो अनुभव पोख्दै दुरेन भन्छन्, ‘आफ्नो संस्कृति भूल्नु हुन्न, आफ्नो पहिचान बिर्सनु हुँदैन ।’


परम्परागत नामहरु राखिए भोलि ती बालबच्चालाई त्यस्ता नाम घृणित लाग्ने गरेका हाम्रो समाजमा धेरै उदाहरणहरु छन् । बुबा, आमाहरु नाम ‘एक्स्ट्रा’ होस् भन्ने चाहना गर्ने चलनले व्यापकता पाउन थालेको छ । दमक-१२ का सिद्धिङ्बा बोर्डिङ्ग स्कूलका प्रिन्सिपल सुजन राई ‘एक्स्ट्रा’ नाम होस् भन्ने समाजको आम सोचाई बढ्दै जानुले पुराना नामहरु हराउँदै गएको ठान्छन् । ‘हाम्रा पिता पुर्खाहरु अब हराए’, पुराना नामहरु ठेट नेपाली खालका भए पनि समयका प्रभावले त्यस्ता नामहरु विलय भएको राईको बुझाई छ । प्रचलित नामहरु हराउँदै गएपछि विदेशमा समेत नेपालीको पहिचान गुम्न सक्ने उनको भनाई छ । उनी भन्छन्, ‘विदेशीको नक्कल होइन, स्वदेशी परिचय ‘नाम’ आउनु पर्छ ।’
बदलिँदो समय र पश्चिमा संस्कृतिका प्रभावका कारण पुराना ठेट नेपाली नामहरु बिस्तारै हराउन थालेको सरोकारवालाहरुको धारणा छ । लामो समयदेखि ज्योतिष विधामा काम गरी आएका दिव्यदृष्टि ज्योतिष परामर्श केन्द्रका पण्डित चक्रपाणि गौतम नेपाली ठेट नामका शब्दहरु धर्मशास्त्रीय दृष्टिले सार्थक भए पनि चलनचल्तीमा लोप हुँदै गएको बताउँछन् । ‘अहिले अंग्रेजी, नेपाली र संस्कृत शब्दकोषमा मेल नखाने नाम राख्ने अभ्यास भइरहेको छ’ पण्डित गौतमले भने, ‘नाम राख्दा सार्थक र ज्योतिष विधा अनुकूल हुनुपर्छ ।’ शास्त्रअनुसार नाम राख्दा ५ किसिमले नाम राख्न सकिने उनको भनाई छ । पण्डित गौतम न्वारानमा नै नक्षत्रको आधारमा नाम राख्न सकिए उपयुक्त हुने बताउँछन् । नाम राख्दा हाम्रा प्रचलित संस्कार र धर्म दर्शनलाई समेत पालना गर्नु राम्रो हुने पण्डित गौतमको सुझाव छ, तर नेपाली पुराना शाब्दिक नामहरु हराउँदै जानु हाम्रो संस्कृतिमाथि नै आघात पुग्दै गएको ठान्छन् उनी । भन्छन्, ‘संस्कृतिलाई बिर्सेर मनगढन्ते नाम राख्नु जायज हुँदैन ।’
नेपाली शिक्षक ओमप्रकाश गौतम पनि आफूखुशी नाम राख्ने चलनले नाम राख्ने महत्वमाथि प्रहार भएको बताउँछन् । न्वारानमा राखिएका नाम सार्थक हुनुपर्ने बताउँदै शिक्षक गौतम भन्छन्, ‘पश्चिममा नामहरुको अनुशरण गर्ने चलन हाम्रो परिवेश सुहाउँदो छैन ।’ लखनपुर-१ स्थित मंगलमय उच्च माविका अध्यापक गौतमले भने, ‘मौलिकतालाई बिर्सेर जथाभावी नाम राख्नु उपयुक्त हुँदैन ।’ उनी भन्छन्, ‘पहिचान दिने नामहरुको संरक्षण गर्न सबैको ध्यान जानुपर्छ ।’

सभासद लिङदेनलाई सम्मान


झापा क्षेत्र नं. ७ का सभासद विश्वदिप लिङदेनले संसद विकास कोषबाट भएको विकास गतिविधि अवलोकन गरेका छन् ।
उनले धरमपुरको फुलवारी चोकदेखि मंगलवारे जोड्ने करिव ४ किलोमिटर सडक ग्राभेलिङ कार्यको आज अवलोकन गरेका हुन् । त्यसैगरी धरमपुर ७ को एक होलीमा वन्ने कल्भर्टको समेत अवलोकन गरेका छन् । उनले आजै लखनपुरस्थित एक सुकुम्वासी वस्तीमा वनेको ग्राभेल सडक अवलोकन गरेकाछन् । संसद विकास कोस र स्थानियको साझेदारीमा सम्पन्न हुने ती आयोजनाहरुमा धरमपुरको सडक ग्राभेलमा १० लाख, होलीमा कल्भर्ट लगाउन २ लाख त्यसैगरी लखनपुरको सुकुम्वासी टोलको वाटोमा ६० हजार रुपैंया खर्चहुने स्थानिय उपभोक्ता समितिले वताएका छन् ।
अवलोकन गर्ने क्रममा लखनपुरमा भने सुकुम्वासीहरुले उनलाई एक समारोहको आयोजना गरी सम्मान गरेका थिए । कार्यक्रममा एमाओवादी झापा जिल्ला सदस्य दिपेनवाला राई, लखनपुरका पूर्व एमाओवादी संयन्त्र प्रतिनिधि कमल संग्रौला, धरमपुरका सडक ग्राभेल उपभोक्ता समिति अध्यक्ष केदार कार्की, स्थानिय सुकुम्वासी नेता दलबहादुर तामाङ लगायतको सहभागिता थियो । आफ्नो क्षेत्रमा संसद विकास कोषको १० लाख रुपैंयाले सानाठुला करिव २५ विकास आयोजनामा करिव ३० लाखको खर्च हुने सभासद लिङदेनले वताए ।

भारतीय पक्षले एकलौटी तटबन्ध निमार्ण गर्नथाले

कञ्चनपुरको दक्षिणी भेगमा पर्ने नेपाल– भारत दशगजा क्षेत्रमा भारतीय पक्षले एकलौटी रुपमा सडक बनाउने नाममा तटबन्ध निमार्ण गर्नथालेको छ ।
तटबन्ध निर्माण भएपछि कञ्चनपुरका एक दर्जन भन्दा बढी गाविस डुबानमा पर्ने खतरा रहेको छ । नेपाली भु–भाग डुवानमा पर्ने गरि भारतीय पक्षले कञ्चनपुरको रामपुर विलासीपुर गाविसस्थित सिमा क्षेत्रमा एकलौटी अनाधिकृत रुपमा सडक बनाउने भन्दै धमाधम तटबन्ध निर्माण गर्न थालेको हो ।
वर्षायाममा आउने बाढीबाट आफ्नो भु–भाग जोगाउन भारतीय पक्षले दशगजा क्षेत्रमा सडक बनाउने भन्दै करिब पाच किलो मिटर लामो र ३ मिटर अग्लो तटबन्ध बनाउन थालेको स्थानीय बासिन्दाले बताएका छन । भारतीय पक्षले एकतर्फी रुपमा तटबन्ध निमार्ण गर्दा पानीको निकास बन्द हुने र नेपाल तर्फका आधा दर्जन गाविस डुवानमा पर्ने खतरा रहेको भन्दै स्थानीय बासिन्दा आक्रोसीत भएका छन ।
प्रसाशनलाई निर्माणाधिन तटबन्ध स्थगित गर्नका लागी पहल गर्न आग्रह गरेपनि प्रसाशनले कुनै चासो नदेखाएको रामपुर विलासीपुरका अमर चौधरी बताउाछन् । नेपाल– भारत बिचको सन्धि सम्झौता बिपरित अन्तराष्टिय कानुनको ठाडो उल्लङ्कघन गरी सिमा क्षेत्रमा एकतर्फि रुपमा तटबन्ध निर्माण गर्न थालेको भन्दै स्थानीय राजनितिक दलका प्रतिनिधीले यसको बिरोध गरेका छन् ।
बस्ति नै नभएको सिमा क्षेत्रमा सडक निर्माणको बहाना बनाएर भारतीय पक्षले तटबन्ध निर्माण गर्नथाले पछि स्थानीय बासिन्दाले पटक–पटक नेपाली अधिकारीलाई जनाकारी गराउदा समेत स्थानीय प्रशासनले बेवास्था गर्दै आएको स्थानीय बासिन्दा धनबहादुर पाण्डेले बताए । भारतले दशगजा क्षेत्रमा निर्माण गर्नथालेको तटबन्धका बारेको आफुलाई कुनै जानकारी नभएको र यसबारे तत्काल बुझने प्रमुख जिल्ला अधिकारी बाशुदेव दाहालले बताए ।
भारतीय पक्षले दुई महिनाअघि देखि निर्माण गर्न थालेको तटबन्धका कारण कञ्चनपुरका रामपुर बिलासीपुर सहित त्रिभुवनबस्ती, परासन, बेल्डाडी, श्रीपुर र लक्ष्मीपुर गाविस डुवानमा परि सयौ परिवार बिस्तापित हुने स्थानीय बासिन्दाको भनाई छ । यसअघि पनि भारतीय पक्षले कैलालीसँग जोडिएको कञ्चनपुरको डोकेबजारदेखि पश्चिम दशगजा क्षेत्रमा एकलौटी रुपमा नाली र माटोको ड्याम निर्माण गरेको थियो । सडक दुर्घटनामा परि कञ्चनपुर जिल्लामा एक जनाको ज्यान गएको छ ।

‘ओछ्यान तताएको’ युनाको खुलासा



, काठमाण्डौ । ‘कुनै पनि नेपाली हिरोइनले ठूला कुरा नगरे हुन्छ, एउटा फिल्ममा चान्स पाउन तीन चार जनाको ओछ्यान तताउनुपर्छ ।’ सुन्दै क्रान्तिकारी लाग्ने यी भनाई हुन थुप्रै नेपाली चलचित्रमा काम गरेपछि हाल अमेरिका भासिएकी नायिका युना-यमुना) उप्रेतीका ।

एक कार्यक्रममा भाग लिन अमेरिका पुगेकी युना अहिले त्यतै लुकेर बसेकी छन् । कार्यक्रममा भाग लिन जाने र उतै लुक्ने नेपाली कलाकारको परम्परालाई निरन्तरता दिंदै लुकेकी युनाले आफु एक बर्ष पैसा कमाएरमात्र नेपाल आउने बताएको सााघु साप्ताहिकले छापेको छ ।
अमेरिकाबाटै फेसबुक च्याटमा सम्र्पकमा आएकी युनाले आफु अमेरिका लुक्नुपर्नाका दुःख सुनााइन् । नेपाल आएर पनि भबिष्य नदेखेपछि पैसा कमाउन अमेरिकातिरै लुक्नुपरेको बताउने युनाले नेपालमा काम पाउन ओछ्यान तताउनुपर्ने वाध्यतालाई पनि खुलाइन् । यो बाध्यताबाट कोही पनि मुक्त नभएको बताएर उनले आफुपनि त्यस्तैखाले बाध्यताबाट गुजि्रएको संकेत गरेकी छिन् । आफुभन्दा सिनियर कलाकार पनि अमेरिका भासिएको भन्दै उनले आफु पहिलो कलाकार नभएकाले यसलाई अन्यथा नलिन आग्रह गरिन् ।